Research indexThesis
Η έννοια του υποκειμένου στο έργο του Μισέλ Φουκώ
Λοϊζου
The Library of Electronic Cyprus Thematic Organized Collections (LYKYTHOS) (University of Cyprus)1 Dec 2015Open access
NobleIDark:/48914/w1/20261105/E3FA5B75DOI10.82357/gnosis/413
Η έννοια του υποκειμένου στο έργο του Μισέλ Φουκώ
Λοϊζου · The Library of Electronic Cyprus Thematic Organized Collections (LYKYTHOS) (University of Cyprus) · 2015
NobleIDark:/48914/w1/20261105/E3FA5B75DOI10.82357/gnosis/413
Free to read at the publisher
You can read the abstract here, or the full text at the publisher.
Abstract
Το θέμα της παρούσας διατριβής είναι η έννοια του «υποκειμένο» στο Μ. Φουκώ. Έχοντας απορρίψει το υποκείμενο της φαινομενολογίας, του μαρξισμού και της ψυχανάλυσης ο Φουκώ έχει ανοίξει νέες προοπτικές στον τρόπο με τον αντιλαμβανόμαστε το υποκείμενο, τον εαυτό και την ταυτότητα. Δεν εκπόνησε μια θεωρία του «υποκειμένου», αλλά εννοιολογικά εργαλεία τα οποία διαρκώς αναδιατύπωνε. Το έργο του μπορεί να διατυπωθεί σύμφωνα με: Α) τη μεθοδολογία (αρχαιολογία-γενεαλογία) Β) την πρωτοκαθεδρία ενός θέματος: πρακτικές λόγου, σχέσεις εξουσίας, πρακτικές του εαυτού Γ) με ένα άξονα: της γνώσης, της εξουσίας, της ηθικής. Τα μεθοδολογικά εργαλεία, οι τρεις τομείς και άξονες δεν αποκλείουν οι μεν τους δε, αλλά αλληλοσυμπληρώνονται. Η μεθοδολογία που ακολουθήθηκε για την εκπόνηση της παρούσας διατριβής ήταν μια εις βάθος έρευνα και ανάλυση πρωτογενών πηγών ( τα βιβλία, οι διαλέξεις στο College de France, η μεταθανάτια έκδοση των «Dits et Ecrits» που περιέχουν οτιδήποτε άλλο δημοσιεύτηκε κατά τη διάρκεια της ζωής του). Στο πρώτο μέρος του έργου που χαρακτηρίζεται από τη χρήση της αρχαιολογίας και αντιστοιχεί στις πρακτικές λόγου και τον άξονα της γνώσης τον ενδιαφέρουν οι προϋποθέσεις που καθιστούν δυνατή την εμφάνιση λόγων γνώσης σε μια ορισμένη εποχή. Το δεύτερο μέρος χαρακτηρίζεται από τη χρήση της γενεαλογίας, νιτσεϊκής έμπνευσης, που συμπληρώνει την οριζόντια ανάγνωση των καθεστώτων λόγου με μια κάθετη ιστορική ανάγνωση αυτού που προσδιόρισε το δικό μας καθεστώς λόγου. Αντιστοιχεί στις σχέσεις εξουσίας και τον άξονα της εξουσίας. Ενδιαφέρεται για τις σχέσεις εξουσίας και αναπτύσσει την αναλυτική της και τη σχέση της με τη γνώση και την αλήθεια. Η σύγχρονη εξουσία που παρουσιάζεται στα τέλη του 18ου αιώνα και αρχές του 19ου αιώνα, είναι αφενός η πειθαρχική εξουσία που ασκείται πάνω στα σώματα που καθιστά υπάκουα και παραγωγικά και αφετέρου η βιο-εξουσία που ασκείται πάνω στον πληθυσμό προς μεγιστοποίηση των δυνατοτήτων του. Στη συνέχεια η εξουσία εννοιολογείται ως «κυβέρνηση» με την έννοια της καθοδήγησης της συμπεριφοράς των άλλων. Η έννοια αυτή οδηγεί στο τρίτο μέρος του έργου του. Σε αυτό τον ενδιαφέρουν οι πρακτικές του βίου στην κλασική Ελλάδα και Αυτοκρατορική Ρώμη με τις οποίες το άτομο συγκροτείται και αναγνωρίζει τον εαυτό του ως «υποκείμενο». Χρησιμοποιείται η γενεαλογική και αρχαιολογική μέθοδος και αντιστοιχεί στις πρακτικές του εαυτού και τον άξονα της ηθικής. Το «υποκείμενο» εμφανίζεται αρχικά ως το ιδανικό υποκείμενο τομέων γνώσης και ως επιστημολογική έννοια. Στη συνέχεια παρουσιάζεται ως ένα παθητικό παράγωγο των σχέσεων εξουσίας και υποκείμενο με την έννοια της υποταγής. Σταδιακά με τη διεύρυνση της έννοιας της εξουσίας, παρουσιάζεται ως προικισμένο με μια σχετική ελευθερία και τη δυνατότητα της αντίστασης. Το τρίτο μέρος, των πρακτικών του εαυτού και του άξονα της ηθικής παρουσιάζει ένα «υποκείμενο» που συγκροτεί και μεταμορφώνει μέσα από τις τεχνικές του εαυτού, που είναι ιστορικά προσδιορισμένες, Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε ότι το «υποκείμενο» είναι παρόν σε όλο το έργο του Φουκώ, εννοιολογημένο διαφορετικά, με ένα τρόπο που το διευρύνει διαρκώς. Είναι ιστορικό, δεν είναι μια ουσία αλλά μια μορφή που πραγματώνεται με διάφορους τρόπους διαμέσου των αιώνων.