Research indexThesis
Κοινωνική εργασία στην εκπαίδευση
Μητροπούλου
1 Dec 2025
NobleIDark:/48914/w1/20261105/4C64FE89DOI10.12681/eadd/61314
Κοινωνική εργασία στην εκπαίδευση
Μητροπούλου · 2025 · Subscription
NobleIDark:/48914/w1/20261105/4C64FE89DOI10.12681/eadd/61314
The full text is at the publisher
You can read the abstract here, or open it at the publisher.
Abstract
Η παρούσα διατριβή, με τίτλο «Κοινωνική εργασία στην εκπαίδευση: Παρεμβάσεις οικοσυστημικής κατεύθυνσης για την ένταξη των μαθητών/τριών Ρομά στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση», διερευνά τον ρόλο που διαδραματίζει η Κοινωνική Εργασία στο σχολικό πλαίσιο. Ειδικότερα, εξετάζει πώς η εφαρμογή μιας παρέμβασης οικοσυστημικού προσανατολισμού μπορεί να συμβάλει αποτελεσματικά στη βελτίωση της επικοινωνίας και της αλληλεπίδρασης μεταξύ Ρομά και μη Ρομά μαθητών/τριών, προάγοντας τη σχολική τους ένταξη. Η ένταξη προσεγγίζεται εδώ ως μια διαρκής, συμμετοχική διαδικασία, όπου η επικοινωνία λειτουργεί ως ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στη σχολική συμμετοχή και στις κοινωνικές σχέσεις που δομούνται μέσα στο σχολείο. Η έρευνα στηρίζεται στο θεωρητικό πλαίσιο της οικοσυστημικής προσέγγισης και στη διαπολιτισμική θεωρία, που αντιλαμβάνονται τη σχολική κοινότητα ως ένα πολυεπίπεδο σύστημα στο οποίο αλληλεπιδρούν μαθητές/τριες, εκπαιδευτικοί, γονείς και το κοινωνικοπολιτισμικό περιβάλλον. Η Κοινωνική Εργασία στην εκπαίδευση, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, λειτουργεί ως συνδετικός μηχανισμός, ενισχύοντας τη συνεργασία και τη συλλογική ευθύνη όλων των εμπλεκόμενων μερών. Η μελέτη επιδιώκει να αναδείξει πώς οι οικοσυστημικές παρεμβάσεις μπορούν να προάγουν τη διαπολιτισμική επικοινωνία, να ενισχύσουν τη συμμετοχή των μαθητών/τριών Ρομά και να δημιουργήσουν συνθήκες ισότιμης συμμετοχής και ένταξης. Ως ερευνητική μέθοδος επιλέχθηκε η μελέτη περίπτωσης με τη χρήση μεικτών μεθόδων (mixed-method case study), η οποία διαρθρώθηκε σε τρεις φάσεις: πριν, κατά τη διάρκεια και δύο μήνες μετά την ολοκλήρωση της παρέμβασης. Κατά την πρώτη φάση πραγματοποιήθηκε αποτύπωση των στάσεων, αντιλήψεων και επιπέδων επικοινωνίας μεταξύ μαθητών/τριών Ρομά και μη, μέσω ερωτηματολογίων, κοινωνιογράμματος και συνεντεύξεων. Στη δεύτερη φάση υλοποιήθηκε η παρέμβαση, με δραστηριότητες βασισμένες στην ενδυνάμωση, στη συνεργατική μάθηση και στην επικοινωνιακή σύνδεση μεταξύ μαθητών/τριών Ρομά και μη, χρησιμοποιώντας το φύλλο παρατήρησης ως το κύριο εργαλείο συλλογής δεδομένων. Τέλος, στην τρίτη φάση, αξιολογήθηκε η επίδραση της παρέμβασης στις σχέσεις και στις στάσεις των συμμετεχόντων μέσω της επαναχορήγησης των αρχικών ερευνητικών εργαλείων. Η έρευνα διεξήχθη σε δημόσιο σχολείο πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, όπου φοιτούν μαθητές/τριες Ρομά και μη Ρομά. Το δείγμα της έρευνας αποτέλεσε ένα τμήμα της Στ΄ τάξης δημοτικού σχολείου της Αχαΐας, καθώς η συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα διέθετε την απαραίτητη γνωστική και συναισθηματική ωριμότητα για την ουσιαστική επεξεργασία και αξιολόγηση των δράσεων. Για την ανάλυση των δεδομένων χρησιμοποιήθηκαν εργαλεία που διασφάλισαν την εγκυρότητα της μελέτης μέσω της τριγωνοποίησης. Η ποσοτική ανάλυση πραγματοποιήθηκε με το λογισμικό SPSS 29 και τη χρήση της γλώσσας Python (βιβλιοθήκη NetworkX για το κοινωνιόγραμμα). Λόγω του μικρού μεγέθους του δείγματος (n=22), εφαρμόστηκαν οι έλεγχοι Fisher’s Exact Test και Wilcoxon signed-rank test, εξασφαλίζοντας στατιστική ακρίβεια στις μεταβολές πριν και μετά την παρέμβαση. Παράλληλα, τα ποιοτικά δεδομένα από τις συνεντεύξεις και τις ομάδες εστιασμένης συζήτησης (focus groups) υποβλήθηκαν σε ποιοτική θεματική ανάλυση (thematic analysis), αναδεικνύοντας τις υποκειμενικές εμπειριών των συμμετεχόντων. Η ανάλυση των δεδομένων ανέδειξε σημαντικές μεταβολές τόσο σε επίπεδο ατομικών στάσεων όσο και στις ομαδικές αλληλεπιδράσεις. Παρατηρήθηκε βελτίωση στις διαπροσωπικές σχέσεις μεταξύ μαθητών/τριών Ρομά και μη Ρομά, αυξημένη συμμετοχή στις σχολικές δραστηριότητες και μείωση των φαινομένων αποκλεισμού. Οι εκπαιδευτικοί ανέφεραν ότι η παρέμβαση συνέβαλε στην κατανόηση των πολιτισμικών χαρακτηριστικών και στη δημιουργία πιο αποτελεσματικών επικοινωνιακών πρακτικών μέσα στην τάξη. Οι γονείς διαπίστωσαν ότι, μετά την παρέμβαση, οι σχέσεις μεταξύ μαθητών/τριών Ρομά και μη Ρομά έγιναν πιο θετικές, με υψηλότερη αποδοχή, συνεργασία και αλληλοσεβασμό. Από την ποιοτική ανάλυση προέκυψε ότι η οικοσυστημική προσέγγιση διευκολύνει τη σύνδεση ανάμεσα στα επιμέρους υποσυστήματα (μαθητές/τριες, εκπαιδευτικοί, οικογένεια, κοινότητα), καλλιεργώντας ένα κοινό πεδίο κατανόησης και δράσης. Η παρέμβαση ενίσχυσε την αυτοαντίληψη και την κοινωνική παρουσία των μαθητών Ρομά, αναδεικνύοντας τη σημασία της θετικής αναπλαισίωσης, της αναγνώρισης και της αποδοχής κάθε/καθεμίας μαθητή/τριας ως ισότιμου μέλους της σχολικής κοινότητας. Ταυτόχρονα, ανέδειξε τη δύναμη της επικοινωνίας ως εργαλείου κοινωνικής αλλαγής και ως μηχανισμού πρόληψης συγκρούσεων ή αποκλεισμού στο σχολικό περιβάλλον. Σε επίπεδο ποσοτικών αποτελεσμάτων, τα ερωτηματολόγια και τα κοινωνιογράμματα κατέγραψαν αύξηση των σχέσεων συνεργασίας μεταξύ μαθητών/τριών Ρομά και μη, βελτίωση του αισθήματος αποδοχής και του βαθμού συμμετοχής σε ομαδικές δραστηριότητες, καθώς και μείωση των φαινομένων απομόνωσης. Τα αποτελέσματα τεκμηριώνουν ότι η ένταξη δεν μπορεί να επιτευχθεί μεμονωμένα ή γραμμικά, αλλά συντελείται μέσα από αλληλεπιδράσεις και σχέσεις που απαιτούν χρόνο, εμπιστοσύνη και συνεργασία. Η επικοινωνία λειτουργεί ως καταλύτης που μετατρέπει τη συνύπαρξη σε συμμετοχή, και η συμμετοχή με τη σειρά της οδηγεί σε ουσιαστική κοινωνική ένταξη. Το σχολείο, όταν λειτουργεί με όρους συνεργασίας και συλλογικότητας, καθίσταται φορέας κοινωνικής αλλαγής. Η συμβολή της διατριβής είναι διττή. Αφενός, εμπλουτίζει τη θεωρητική κατανόηση της σχέσης ανάμεσα στην ένταξη, την επικοινωνία και τις αλληλεπιδράσεις, μέσα από την οπτική της Κοινωνικής Εργασίας στην εκπαίδευση και αφετέρου, προτείνει ένα πρακτικά εφαρμόσιμο πρόγραμμα παρέμβασης οικοσυστημικού χαρακτήρα, που μπορεί να προσαρμοστεί σε σχολικές κοινότητες με πολιτισμική ποικιλομορφία. Τα αποτελέσματα υποδεικνύουν ότι η κοινωνική εργασία στο σχολείο, όταν βασίζεται σε αρχές συνεργασίας, ενδυνάμωσης και διαπολιτισμικού σεβασμού, μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάμεσα στη θεωρία της συμπερίληψης και στην πράξη της καθημερινής εκπαιδευτικής ζωής. Μεταξύ των προτάσεων που προκύπτουν είναι: η θεσμική ενίσχυση του ρόλου του κοινωνικού λειτουργού στα σχολεία, η ενδυνάμωση των συνεργασιών με τις οικογένειες, το εκπαιδευτικό προσωπικό και την ευρύτερη κοινότητα, και η υιοθέτηση πολιτικών που ενισχύουν τη διαπολιτισμική επιμόρφωση του εκπαιδευτικού προσωπικού. Παράλληλα, επισημαίνεται η ανάγκη για μακροχρόνια προγράμματα παρέμβασης και παρακολούθησης της ένταξης, ώστε να αξιολογούνται διαχρονικά οι επιδράσεις τους σε πολιτισμικά διαφέροντες μαθητές/τριες.Ως προς τους περιορισμούς, η μελέτη βασίστηκε σε ένα συγκεκριμένο σχολικό πλαίσιο, γεγονός που δεν επιτρέπει τη γενίκευση των αποτελεσμάτων, ωστόσο αναδεικνύει ουσιαστικές κατευθύνσεις για μελλοντική έρευνα. Προτείνεται η εφαρμογή της παρούσας ή παρόμοιων παρεμβάσεων σε διαφορετικά γεωγραφικά περιβάλλοντα, προκειμένου να ενισχυθεί η συγκριτική γνώση και να κατανοηθούν βαθύτερα οι μηχανισμοί που προάγουν την κοινωνική ένταξη στο σχολείο. Συνοψίζοντας, η διατριβή αναδεικνύει ότι η ένταξη ξεκινά από την επικοινωνία και ολοκληρώνεται μέσα από τις αλληλεπιδράσεις. Η κοινωνική εργασία στην εκπαίδευση, μέσα από την οικοσυστημική της κατεύθυνση, καλείται να σταθεί στο επίκεντρο αυτής της μεταμόρφωσης, προωθώντας ένα σχολείο που δεν περιορίζεται στη μετάδοση γνώσης, αλλά λειτουργεί ως κοινότητα σχέσεων, συμμετοχής και αλλαγής.