Research indexJournal article
Το “ψεύδος” στα Μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη
Μαυρίδου
Aristotle University of Thessaloniki1 Jan 2025Open access
NobleIDark:/48914/w1/20261105/E20BC45CDOI10.26262/heal.auth.ir.373417
Το “ψεύδος” στα Μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη
Μαυρίδου · Aristotle University of Thessaloniki · 2025
NobleIDark:/48914/w1/20261105/E20BC45CDOI10.26262/heal.auth.ir.373417
Free to read at the publisher
You can read the abstract here, or the full text at the publisher.
Abstract
Η παρούσα μεταπτυχιακή εργασία εξετάζει συστηματικά την έννοια του «ψεύδους» στο έργο Μετά τα Φυσικά του Αριστοτέλη, εστιάζοντας στα κεφάλαια Δ29, Γ7, Γ8, Ε4 και Θ10. Στόχος της είναι να αποσαφηνίσει τις διαφορετικές διαστάσεις του ψεύδους —λογικές, οντολογικές, γλωσσικές και γνωσιολογικές— και να δείξει πώς αυτές συνδέονται με την αριστοτελική θεωρία της αλήθειας, της διάνοιας και του λόγου. Η έρευνα στηρίζεται στη μετάφραση και σχολιασμό των πρωτότυπων χωρίων, αξιοποιώντας παράλληλα σχετική βιβλιογραφία και αρχαία σχόλια, ώστε να αναδειχθούν οι λεπτές διαφοροποιήσεις της έννοιας «ψεύδος» μέσα στο ευρύτερο φιλοσοφικό πλαίσιο του Αριστοτέλη. Στο Δ29, το ψεύδος ορίζεται σε τρεις βασικές σημασίες: ως χαρακτηρισμός των πραγμάτων, ως ιδιότητα του λόγου και ως ηθικό–πρακτικό χαρακτηριστικό του ανθρώπου. Ο Αριστοτέλης δείχνει ότι το ψεύδος δεν ανήκει στα ίδια τα πράγματα αλλά στις λανθασμένες συνθέσεις και διαιρέσεις του λόγου, ή στις απατηλές παραστάσεις που δημιουργούν φαντασιακές εικόνες όπως τα όνειρα και η σκιαγραφία. Στο ίδιο κεφάλαιο ασκεί κριτική στον Αντισθένη για την άποψή του ότι σε κάθε πράγμα αντιστοιχεί ένας μοναδικός λόγος, επισημαίνοντας ότι αυτό θα οδηγούσε στην κατάργηση της αντιλογίας και της δυνατότητας ψεύδους. Στα κεφάλαια Γ7 και Γ8 εξετάζεται η αλήθεια και το ψεύδος υπό το πρίσμα της αρχής της μη-αντίφασης, την οποία ο Αριστοτέλης θεωρεί τη «βεβαιότατη όλων». Αναλύει ότι κάθε κρίση είναι είτε κατάφαση είτε άρνηση και ότι το αληθές και το ψευδές συγκροτούνται στη σύνθεση της διάνοιας, όχι στις απλές αδιαίρετες έννοιες. Υποστηρίζει επίσης ότι δεν μπορεί να υπάρχει ενδιάμεσο μεταξύ αντιφατικών προτάσεων και απορρίπτει την ιδέα ενός τρίτου είδους πραγματικότητας ανάμεσα στο «είναι» και στο «μη είναι». Στο Ε4 το ψεύδος εξετάζεται από οντολογική σκοπιά: τα πράγματα καθαυτά δεν είναι ψευδή, αλλά γίνονται φορείς ψεύδους όταν η σκέψη τα συλλαμβάνει ή τα εκφέρει εσφαλμένα ως κατηγορήματα του όντος. Το Θ10 επεκτείνει τη συζήτηση στο επίπεδο της δυνάμεως και της ἐνεργείας του νου, δείχνοντας ότι το ψεύδος αποτελεί εν δυνάμει δυνατότητα της διάνοιας που πραγματοποιείται όταν σχηματίζεται λανθασμένη κρίση. Η εργασία καταλήγει ότι ο Αριστοτέλης αναπτύσσει μια πολυεπίπεδη θεωρία του ψεύδους, η οποία συνδέει τον λογικό, οντολογικό και ηθικό χαρακτήρα του. Το ψεύδος δεν είναι ιδιότητα της πραγματικότητας αλλά αποτέλεσμα της γνωσιακής λειτουργίας του ανθρώπου. Η μελέτη δείχνει επίσης πως η αριστοτελική ανάλυση της αλήθειας και του ψεύδους αποτελεί θεμέλιο της λογικής επιστήμης και της θεωρίας της γνώσης.