Research indexJournal article
Ο περιορισμός των ατομικών δικαιωμάτων στην απέλαση αλλοδαπού
Πασχαλίδης
Aristotle University of Thessaloniki1 Jan 2026Open access
NobleIDark:/48914/w1/20261105/AE50EF06DOI10.26262/heal.auth.ir.373687
Ο περιορισμός των ατομικών δικαιωμάτων στην απέλαση αλλοδαπού
Πασχαλίδης · Aristotle University of Thessaloniki · 2026
NobleIDark:/48914/w1/20261105/AE50EF06DOI10.26262/heal.auth.ir.373687
Free to read at the publisher
You can read the abstract here, or the full text at the publisher.
Abstract
Η Απέλαση, ως κυριαρχική εκδήλωση της κρατικής εξουσίας στον έλεγχο των συνόρων και του πληθυσμού που επιτρέπεται να κατοικεί εντός ορισμένου εδάφους, εμφανίζεται διαρκώς στην ανθρώπινη ιστορία, υπό διάφορες νομικές ή άλλες μορφές και νομικά ενδύματα. Οι μέχρι σήμερα συσταλτικές προσεγγίσεις της έννοιας αποδεικνύονται ανεπαρκείς για να αποδώσουν τη φύση, τους σκοπούς και τη λειτουργία της στο πλαίσιο του σύγχρονου κράτους δικαίου. Γι’ αυτό και είναι αναγκαία η προσέγγισή της απέλασης, βάσει του λειτουργικού κριτηρίου της κυριαρχίας/δικαιοδοσίας του κράτους, σύμφωνα με το οποίο η απέλαση μπορεί να οριστεί ως η άρνηση νόμιμης εισόδου ή/και διαμονής/παραμονής αλλοδαπού εντός του εδάφους όπου το κράτος ασκεί κυριαρχία, συνοδευόμενη από μέτρα εκτέλεσης. Οι διάφορες σύγχρονες μορφές απελάσεων εξυπηρετούν, κατ’ αρχήν, δύο βασικές κατηγορίες σκοπών: την επιβολή της νομιμότητας στο πεδίο της μετανάστευσης και την αυτοπροστασία της Πολιτείας από καταστάσεις επικινδυνότητας. Ωστόσο, η σύγχρονη πραγματικότητα επιβάλλει μια διαφορετική ανάγνωση των σκοπών. Πρώτον, η μεταναστευτική παρανομία δεν είναι φυσικό δεδομένο, αλλά προϊόν του νομικού συστήματος που καθορίζει τις προϋποθέσεις εισόδου και διαμονής. Δεύτερον, η απέλαση δεν έχει ενιαία νομική φύση: άλλοτε λειτουργεί ως μέτρο αποκατάστασης της νομιμότητας για περιπτώσεις εξ υπαρχής παρανομίας, άλλοτε αποκτά κυρωτικό χαρακτήρα σε περιπτώσεις επιγενόμενης παραβατικότητας, και άλλοτε προσομοιάζει σε «κρυπτοποινή» όταν επιβάλλεται για λόγους επικινδυνότητας. Το τυπικό Σύνταγμα, ως κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ κράτους και πολιτών δεν υπήρξε επαρκές για να εγγυηθεί την αποτελεσματική απόλαυση των θεμελιωδών δικαιωμάτων από αλλοδαπούς-μη μέλη της πολιτικής κοινότητας. Ωστόσο, η διάνοιξη του τυπικού Συντάγματος στη διεθνή και ευρωπαϊκή σφαίρα συγκροτεί ένα υπερεθνικό πλαίσιο προστασίας που επενεργεί άμεσα, αναγνωρίζοντας τον αλλοδαπό ως φορέα δικαιωμάτων ανεξάρτητα από την ιδιότητα του πολίτη, στη βάση της αρχής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Οι πρόσφατες νομοθετικές επιλογές τόσο του εθνικού όσο και του ενωσιακού νομοθέτη εγείρουν σημαντικά ζητήματα σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων, άλλοτε σε μαζικό και οριζόντιο επίπεδο και άλλοτε εξατομικευμένα, αναλόγως του τρόπου εφαρμογής τους. Συνολικά, αναδεικνύεται ότι ο περιορισμός των ατομικών δικαιωμάτων στο πλαίσιο της απέλασης αλλοδαπών δεν αποτελεί ζήτημα αμιγώς νομικό, αλλά βαθιά πολιτικό και θεσμικό. Η μετανάστευση μετατρέπεται σε έναν καθρέφτη της κοινωνικής αντίληψης περί ασφάλειας, ταυτότητας και ανεκτικότητας. Το κράτος, επιδιώκοντας την αποτελεσματικότητα, τείνει να επεκτείνει την εξουσία του στα όρια του δικαιοπολιτικού επιτρεπτού. Η εξέλιξη αυτή δεν αναιρεί την κυριαρχία, αλλά την αναμορφώνει: Το σύγχρονο κράτος δεν είναι κυρίαρχο επειδή μπορεί να ασκεί ανεξέλεγκτα εξουσία, αλλά επειδή μπορεί να ασκεί εξουσία εντός προκαθορισμένων και κοινώς αποδεκτών κανόνων δικαίου. Ελλείψει ρητά κατοχυρωμένων κανόνων οριοθέτησης της κρατικής εξουσίας σε συνταγματικό επίπεδο, η απέλαση, στο πλαίσιο του έθνους κράτους, θα επικρέμαται διαρκώς επί των κεφαλών των αλλοδαπών. Μπορεί το Σύνταγμα να υπήρξε εξαρχής το κοινωνικό συμβόλαιο εξουσίας και πολιτών, πλην όμως η σταδιακή μετάβαση από τον πολίτη στον άνθρωπο ως άξιο φορέα δικαιωμάτων και η διεύρυνση των πολιτικών κοινοτήτων σε πρόσωπα που δεν διαθέτουν τύποις την ιθαγένεια–πολιτότητα οδηγούν στην ανάγκη για ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο το οποίο θα εγγυάται, μέσω της συνταγματικής αναθεώρησης, ορισμένα ελάχιστα επίπεδα προστασίας για νόμιμους μετανάστες, αναλόγως του χρόνου νόμιμης διαμονής και της έντασης των δεσμών με την πολιτική κοινότητα.