NobleBlocks

Research indexJournal article

Μελέτη των εξηγήσεων παπαδικών μελών από τους Αγιορείτες εξηγητές

Τζένη

Aristotle University of Thessaloniki1 Jan 2026Open access

NobleIDark:/48914/w1/20261105/3F50AF37DOI10.26262/heal.auth.ir.374455

Free to read at the publisher

You can read the abstract here, or the full text at the publisher.

Read at the publisher

Abstract

Η παρούσα εργασία μελετά τα παπαδικά μέλη που εξηγήθηκαν από τους Αγιορείτες εξηγητές Νικόλαο Δοχειαρίτη, Ματθαίο Βατοπαιδινό και Θεοφάνη Παντοκρατορινό δτη Νέα Μέθοδο της εκκλησιαστικής μουσικής σημειογραφίας, η οποία εφευρέθηκε από τους Τρεις Διδασκάλους (Χρύσανθο εκ Μαδύτων, Γρηγόριο Πρωτοψάλτη και Χουρμούζιο Χαρτοφύλακα) και έχει ως στόχο τη σύγκριση κάποιων εκ των μελών που εξηγήθηκαν από τους Δασκάλους και από δύο ή περισσότερους εξηγητές για να ανιχνευτούν τυχόν ομοιότητες που θα μπορούσαν να καταδεικνύουν μια κοινή Αθωνική παράδοση. Μετά από μια σύντομη εισαγωγή στα παπαδικά μέλη, δηλαδή στίχους του Ψαλτηρίου (ή τμήματά τους) καθώς και άλλους ύμνους που προήλθαν από άλλα γένη μελοποιίας, γνωστούς ως μαθήματα, που μελοποιήθηκαν με έναν περίτεχνο, μελισματικό τρόπο, και μια αναφορά στην ιστορία τους, που ανάγεται στον 12ο αιώνα και στην παράδοση των βιβλίων του «Ψαλτικού» και του «Ασματικού», γίνεται αναφορά στην εξέλιξη του παπαδικού μέλους στο Άγιον Όρος. Βάσει στοιχείων προερχομένων από τα χειρόγραφα που φυλάσσονται στις Αθωνικές Μονές, βιβλία που περιέχουν παπαδικά μέλη, όπως η Παπαδική, η Ανθολογία της Παπαδικής, το Μαθηματάριον και το Κρατηματάριον, αντιγράφονται και διαδίδονται στο Άγιον Όρος καθ’όλη τη διάρκεια της Παλαιολόγειας περιόδου (1261-1453). Αυτά τα βιβλία, που περιέχουν μέλη «παλαιῶν και νέων διδασκάλων», εμπλουτίστηκαν με νέες συνθέσεις από καταξιωμένους μελουργούς, όπως ο Μανουήλ Χρυσάφης (15ος αι.), ο Πέτρος Μπερεκέτης, ο Μπαλάσιος Ιερέας και ο Πέτρος Λάμπαδάριος (17ος-18ος αι.) μέσα στους επόμενους αιώνες. Η ανάγκη για μια ερμηνεία της γραφής των μουσικών κειμένων λόγω της στενογραφικότητας που τη χαρακτηρίζει στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αι. αντιμετωπίστηκε από κάποιους Αγιορείτες μοναχούς, οι οποίοι εξήγησαν μέλη που ψάλλονταν συχνά ή που διδάσκονταν στον Άθω, συμπεριλαμβανομένου ενός μεγάλου αριθμού παπαδικών μελών. Μετά από μια σύντομη αναφορά στη ζωή και το έργο των πιο γνωστών και παραγωγικών Αγιορειτών εξηγητών, αναφέρονται οι εξηγητικές τους απόπειρες στο παπαδικό γένος. Πιο συγκεκριμένα, ο Ματθαίος Βατοπαιδινός ασχολήθηκε κυρίως με την εξήγηση μελών του Μαθηματαρίου, ενώ ο Νικόλαος Δοχειαρίτης και ο Θεοφάνης Παντοκρατορινός εξήγησαν καθαυτό παπαδικά μέλη αλλά και ένα μεγάλο αριθμό μαθήματων. Επίσης, επισημαίνονται αρκετοί ακόμα εξηγητές του Άθω, όπως ο Ιωάσαφ Διονυσιάτης, ο Θεόδουλος μοναχός, ο Γεώργιος Ουγουρλούς κ.α., καθώς και οι παπαδικές εξηγήσεις τους. Η σύγκριση των εξηγήσεων του Θεοτόκε Παρθένε του Πέτρου Μπερεκέτη από τον Θεοφάνη, τον Νικόλαο και τους Γρηγόριο και Χουρμούζιο εκ των Τριών Διδασκάλων, όπως επίσης και αυτών του Ἐν εὐσήμῳ ἡμέρᾳ του Μπαλασίου από τον Θεοφάνη, τον Νικόλαο, τον Ματθαίο και τον Χουρμούζιο, δείχνει ότι, αν και ο κάθε εξηγητής έχει το δικό του μοναδικό ύφος και προτίμηση ως προς το επίπεδο της μουσικής ανάλυσης και των σημειογραφικών επιλογών, υπάρχουν κάποιες ομοιότητες που εντοπίζονται ανάμεσα στις Αγιορειτικές εξηγήσεις, οι οποίες θα μπορούσαν πιθανώς να υποδεικνύουν μια κοινή προφορική παράδοση που καταγράφηκε με τον τρόπο εξήγησής τους. Προφανώς, η παρούσα μελέτη δε μπορεί να βγάλει ασφαλή συμπεράσματα λόγω του περιορισμένου εύρους της, όμως επιθυμεί να φέρει στο προσκήνιο την ύπαρξη τέτοιων στοιχείων πιθανής ομοιότητας ανάμεσα στις Αθωνικές εξηγήσεις και να ενθαρρύνει τις περαιτέρω έρευνες επί του θέματος.

Discussion

More

Suggest a correction or report