Η πόλη της Θεσσαλονίκης υπήρξε από την εποχή του Βυζαντίου μια πολύ σημαντική πόλη, καθώς λειτουργούσε ως πολιτικό, οικονομικό, θρησκευτικό και πνευματικό κέντρο της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Η ιστορία της είναι πολυτάραχη, διότι κατά τη διάρκεια των αιώνων έγιναν σε αυτήν κινήματα, όπως για παράδειγμα το κίνημα των Ζηλωτών, τον 14ο αιώνα, ενώ στη συνέχεια την κατέκτησαν οι Βενετοί και αργότερα, το 1430 οι Οθωμανοί. Μέχρι τον 18ο αιώνα η μορφολογία και η αρχιτεκτονική της πόλης άλλαζε και ο πληθυσμός της αυξανόταν. Τον 19ο αιώνα, εξαιτίας της διαμάχης Ελλήνων και Βουλγάρων για την επικράτησή τους στη Μακεδονία, στη Θεσσαλονίκη δημιουργήθηκαν ελληνικές αντάρτικες ομάδες, μέχρι την επικράτηση των Ελλήνων. Το 1908 στην πόλη έλαβε χώρα η επανάσταση των Νεότουρκων, και στις 26 Οκτωβρίου 1912 η πόλη απελευθερώθηκε από τους Τούρκους και έγινε ξανά ελληνική. Στη διάρκεια του πρώτου παγκοσμίου πολέμου, πολλά ξένα στρατεύματα πέρασαν από εκεί, αναδεικνύοντας για άλλη μια φορά τη σημαντική γεωγραφική της θέση. Βαθιά συνδεδεμένος με την πόλη ήταν ο άγιος Γρηγόριος Παλαμάς. Γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1296, πήγε ως μοναχός στο Άγιον Όρος, και έζησε εκεί με μεγάλη εγκράτεια. Υπήρξε υπερασπιστής του ησυχασμού, ενός βιώματος με το οποίο ο μοναχός επιθυμούσε την υπέρβαση της ατομικότητας, την κάθαρση του νου και τη βίωση της πνευματικής εμπειρίας της κοινωνίας του με τον Θεό. Το 1330 έφτασε στην Κωνσταντινούπολη ο Βαρλαάμ, ένας μοναχός που διαφώνησε με τον ησυχασμό, και συγκρούστηκε με τον Γρηγόριο. Η έριδα που αναπτύχθηκε μεταξύ τους δημιούργησε την "Ησυχαστική Έριδα". Ο βυζαντινός αυτοκράτορας αφόρισε τον Βαρλαάμ, και ο Πατριάρχης χειροτόνησε τον Γρηγόριο ως Μητροπολίτη της Θεσσαλονίκης. Ως μητροπολίτης, έγινε μια αγαπητή φυσιογνωμία στους κατοίκους της πόλης. Στα κηρύγματά του μιλούσε για την αγάπη, για την Εκκλησία, για την αρετή και την ελεημοσύνη. Πέθανε το 1359 και το 1386 η Σύνοδος τον κατέταξε ως άγιο. Η βαθιά σύνδεση του αγίου με την πόλη είναι φανερή, επειδή αποφάσισαν να του αφιερώσουν τον μητροπολιτικό τους ναό. Ο ναός παλαιότερα, από το 1491 ήταν αφιερωμένος στον πολιούχο της πόλης, τον άγιο Δημήτριο. Ήταν ένας όμορφος ναός, που μέσα του φυλασσόταν η λάρνακα του αγίου Γρηγορίου Παλαμά. Τον Αύγουστο του 1890 ξέσπασε μια πυρκαγιά στην πόλη, η οποία κατέστρεψε αυτόν τον ναό. Γρήγορα αποφασίστηκε η ανοικοδόμησή του, και αποφασίστηκε να αφιερωθεί στον άγιο Γρηγόριο. Η εκπόνηση των σχεδίων του ναού δόθηκε στον Ερνέστο Τσίλλερ, η εποπτεία δόθηκε στον Ξενοφώντα Παιονίδη και η αγιογράφηση έγινε από τον Νίκο Κεσανλή. Μετά από πολλές οικονομικές περιπέτειες, τα εγκαίνια του ναού έλαβαν χώρα στις 21 Απριλίου 1914. Στους σεισμούς του 1978 ο ναός έπαθε σοβαρές ζημιές, οι οποίες αποκαταστάθηκαν, ενώ τότε αποκαλύφθηκε μια Κρύπτη που βρισκόταν κάτω από τον ναό, που τη χρησιμοποιούσαν οι αγωνιστές του Μακεδονικού Αγώνα. Στο μητροπολιτικό συγκρότημα περιλαμβάνονται το Μουσείο του Μακεδονικού Αγώνα, το 43ο Δημοτικό Σχολείο και το Μητροπολιτικό Μέγαρο. Το συγκρότημα του ναού του Αγίου Γρηγορίου Παλαμά δεν αποτελεί απλώς έναν ακόμη θρησκευτικό χώρο στη Θεσσαλονίκη, αλλά ένα μέρος με ιστορική, θρησκευτική και πνευματική ταυτότητα, γι' αυτό και ένας σύγχρονος προσκυνητής έχει πολλούς λόγους να επισκεφθεί το μνημείο.